و به سعال شديد برآيد و رنگ او سياه يا كبود يا زرد باشد و بوى ناخوش دارد . چون از ذكر لواحقات ضروريه فارغ شديم به ذكر متن مىپردازيم : المقالة الخامسة في تدبير الأصحاء و علاج المرضى على وجه كلّي مقاله پنجم ثابت است در تدبير تندرستان و معالجهء بيماران بر وجه كلى . پوشيده نماند كه اطبا كلهم جزو عملى را بدين دو قسم توزيع كرده‌اند ، زيرا كه علم تدبير ابدان صحيحه را علم صحت مىخوانند و علم تدبير ابدان مريضه را علم علاج مىنامند . و شك نيست كه تقسيم اين مبحث به دو قسم به طور شيخ و جز آن كه ميان صحت و مرض واسطه اثبات نمىكنند بلا تأويل راست مىآيد . اما آنان كه قائل به حالت متوسط لا محاله مركب است از صحت و مرض ، پس تدبير وى نيز در تدبير صحت و مرض داخل باشد يا معرا است از صحت در غايت و مرض در غايت ، پس علم به تدبير او داخل است در علم تدبير ابدان ضعيفه . بالجمله به هر وجه تقسيم اين مبحث محصور به دو قسم بود و بر اين تقدير آنچه بعضى ايراد كرده‌اند كه چون حالت بدن سه گونه است تدبير آن نيز مىبايست كه سه قسم مىشود مرتفع گردد . انتباه بايد دانست كه حفظ صحت حاصل نمىتواند شد مگر در كسى كه پنج خصلت داشته باشد : يكى آن كه عارف به قوانين طب بود يا سامع و مطيع طبيب دانا دايم باشد . دوم آن كه دولتمند بود و صاحب حكم تا از اغذيه لطيفه و ادويه نفيسه كه حافظه قوى و ارواح‌اند چون مرواريد و ياقوت و امثال آن هر چه در كار شود زود مهيا گردد . سوم آن كه فارغ البال بود و محكوم كسى نباشد تا هر چيز بر وقت حاجتش به كار تواند بست . چهارم آن كه بخيل و تنگدل نبود و محب نفس و صحت باشد تا هر چه زود از مزخرفات دنيوى بر خود صرف كند باك ندارد . پنجم آن كه حريص شهوات نبود و ضابطه بر نفس و راسخ در عزم باشد تا هر چه واجب الترك است قطعا ميل بدان نكند و آنچه ضرورى الاستعمال است هرگز ترك وى ننمايد . و شك نيست كه اجتماع اين خصال در يك شخص كمتر يافته مىشود ، لهذا حفظ صحت على ما ينبغى صورت نمىبندد كما لا يخفى . اكنون دريابند كه علم حفظ صحت منقسم مىشود به سه چيز حسب احوال صحت ، بهر آن كه صحت از سه وجه بيرون نيست : يكى آن كه در غايت كمال بود . و دوم آن كه از غايت كمال تنزل نموده باشد . سوم آن كه ناقص بود ، از غايت كمال بعيد باشد . علم تدبير قسم اول را علم تقدم الحفظ خوانند . و علم تدبير قسم ثانى را علم حفظ صحت نامند خاصه . و علم تدبير قسم ثالث را مسمى به علم تدابير ابدان ضعيفه دارند ، نظير وى تدبير مشائخ و سائر ضعيف بدنان است . و بدانند كه لفظ حفظ اگرچه فى الحقيقة قسم ثانى است چنانچه گفته شد ، ليكن بر سبيل مجاز بر هر سه قسم اطلاق مىكنند بهر آنكه مقصود از جمله حفظ صحت است به هر وجه كه باشد ، لهذا در اصطلاح اطبا اطلاق او بر مجموع بنا بر شيوع حكم حقيقت پيدا كرده . و هي تشتمل على فصول و اين مقاله متضمن مىشود بر فصل‌ها . الفصل الأول في تدبير المأكول و المشروب فصل نخستين از مقالهء پنجم ثابت است در تدبير خوردنيها و نوشيدنيها و در اينجا بعض چيزها كه ذكر آن در اين محل ضرورى است